Wpływ zabaw plastycznych na pamięć i zdolności poznawcze dziecka.

Zabawy plastyczne są dla dziecka czymś znacznie więcej niż sposobem na spędzenie wolnego czasu. Rysowanie, malowanie, kolorowanie, lepienie, wycinanie czy tworzenie własnych obrazków angażują jednocześnie wiele różnych umiejętności. Dziecko obserwuje, zapamiętuje, podejmuje decyzje, planuje kolejne ruchy, porównuje kształty i kolory, a następnie przekłada swoje pomysły na konkretne działania.
Właśnie dlatego proste zajęcia plastyczne mogą być wartościowym elementem codziennego rozwoju dziecka. Nie trzeba organizować skomplikowanych zajęć ani kupować drogich materiałów. Czasami wystarczy kartka papieru, kilka kredek i odrobina swobody.
Pamięć i zdolności poznawcze rozwijają się przede wszystkim poprzez doświadczenie. Dziecko poznaje świat poprzez obserwowanie, dotykanie, słuchanie, porównywanie i działanie. Zabawa plastyczna łączy wiele z tych aktywności w jednym zadaniu. Kiedy dziecko rysuje dom, który wcześniej widziało, próbuje odtworzyć jego kształt. Kiedy koloruje obrazek według określonych zasad, musi zapamiętać informacje i zastosować je w praktyce. Kiedy natomiast tworzy własną historię obrazkową, wykorzystuje pamięć, wyobraźnię i planowanie.
Nie oznacza to oczywiście, że każda godzina spędzona z kredkami automatycznie poprawi pamięć dziecka. Rozwój poznawczy jest znacznie bardziej złożonym procesem. Zajęcia plastyczne mogą jednak tworzyć bardzo dobre warunki do ćwiczenia wielu umiejętności, które są później wykorzystywane podczas nauki, zabawy i codziennego funkcjonowania.
Czym są zdolności poznawcze dziecka?
Zanim przyjrzymy się wpływowi zabaw plastycznych na rozwój dziecka, warto wyjaśnić, czym właściwie są zdolności poznawcze.
Najprościej mówiąc, są to umiejętności związane z odbieraniem, przetwarzaniem, zapamiętywaniem i wykorzystywaniem informacji. Należą do nich między innymi:
- pamięć,
- koncentracja uwagi,
- spostrzegawczość,
- rozpoznawanie kształtów i wzorów,
- rozumowanie,
- planowanie,
- rozwiązywanie problemów,
- orientacja przestrzenna,
- kojarzenie informacji,
- rozwijanie języka i komunikacji,
- kontrolowanie własnych działań.
Dziecko nie rozwija tych zdolności wyłącznie podczas nauki przy biurku. Wiele z nich kształtuje się podczas zwykłej zabawy.
Właśnie dlatego aktywność plastyczna może być tak interesująca z punktu widzenia rozwoju. Dziecko nie musi mieć poczucia, że wykonuje ćwiczenie. Dla niego często jest to po prostu zabawa.
Rysowanie wymaga zapamiętywania
Jedną z najważniejszych funkcji pamięci jest możliwość przechowywania informacji i późniejszego ich odtwarzania. Dziecko wykorzystuje tę zdolność niemal cały czas.
Wyobraźmy sobie sytuację, w której rodzic prosi dziecko:
„Narysuj psa, którego widzieliśmy wczoraj w parku”.
Dziecko musi przypomnieć sobie wygląd zwierzęcia. Pamięta jego wielkość, kolor sierści, kształt uszu, ogon czy charakterystyczne elementy. Nie musi oczywiście odtworzyć obrazu dokładnie. Sam proces przypominania sobie szczegółów jest jednak interesującym ćwiczeniem poznawczym.
Podobnie działa rysowanie znanych przedmiotów.
Dziecko może narysować swój pokój, rower, samochód, drzewo stojące przed domem albo rodzinnego psa. Za każdym razem korzysta z wcześniej zdobytych informacji.
Co ważne, pamięć nie działa tutaj w oderwaniu od innych zdolności. Dziecko musi również zdecydować, które elementy chce umieścić na kartce i w jakiej kolejności je narysować.
Pamięć wzrokowa a zabawy plastyczne
Szczególnie interesująca jest pamięć wzrokowa.
Dziecko każdego dnia obserwuje ogromną liczbę obrazów. Widzi twarze, przedmioty, zwierzęta, pojazdy, budynki, rośliny i różne symbole. Część tych informacji zostaje zapamiętana.
Zabawy plastyczne mogą zachęcać dziecko do świadomego przypominania sobie tego, co wcześniej zobaczyło.
Dobrym przykładem jest proste ćwiczenie.
Rodzic pokazuje dziecku obrazek przez kilkanaście sekund, a następnie go zakrywa. Zadaniem dziecka jest narysowanie jak największej liczby zapamiętanych elementów.
Nie chodzi o sprawdzian ani ocenianie. Najważniejsza jest sama zabawa.
Można też zastosować prostszą wersję:
„Spójrz na ten obrazek. Jakie kolory widzisz?”
Potem obrazek zostaje zasłonięty i dziecko próbuje wymienić zapamiętane kolory.
Takie aktywności łączą obserwowanie, zapamiętywanie i późniejsze odtwarzanie informacji.
Kolorowanie uczy zwracania uwagi na szczegóły
Kolorowanie często wydaje się bardzo prostą czynnością. Dziecko bierze kredkę i wypełnia określone obszary obrazka. W rzeczywistości może podczas tego działania ćwiczyć wiele różnych umiejętności.
Przede wszystkim musi zauważyć granice poszczególnych elementów.
Jeżeli koloruje samochód, powinno rozpoznać jego koła, szyby, karoserię czy światła. Jeżeli koloruje zwierzę, zauważa jego uszy, oczy, łapy, ogon i inne elementy.
Im bardziej szczegółowy jest obrazek, tym więcej informacji dziecko musi przetworzyć.
Nie oznacza to jednak, że najbardziej skomplikowane kolorowanki zawsze są najlepsze. Dziecko powinno otrzymywać materiały dopasowane do swojego wieku i możliwości.
Dla młodszego dziecka lepszy będzie prosty obrazek z dużymi elementami. Starsze dziecko może zainteresować się bardziej szczegółową ilustracją.
Koncentracja podczas rysowania
Pamięć jest bardzo mocno związana z uwagą. Trudno zapamiętać informację, której wcześniej właściwie nie zauważyliśmy.
Dlatego podczas zabaw plastycznych ważna może być również koncentracja.
Dziecko, które koloruje obrazek, przez pewien czas skupia uwagę na wykonywanej czynności. Musi kontrolować ruch ręki, obserwować obraz i podejmować decyzje dotyczące kolorów.
Oczywiście długość koncentracji zależy od wieku dziecka, jego temperamentu i rodzaju zadania.
Nie należy oczekiwać, że kilkuletnie dziecko będzie siedziało nieruchomo przez godzinę i kolorowało jeden obrazek. Dla małego dziecka nawet kilkanaście minut skoncentrowanej aktywności może być wartościowym doświadczeniem.
Warto również pozwolić mu zrobić przerwę.
Rysowanie wymaga podejmowania decyzji
Jedną z niedocenianych zalet zabaw plastycznych jest możliwość podejmowania przez dziecko samodzielnych decyzji.
„Jakiego koloru będzie dom?”
„Czy drzewo będzie zielone?”
„Gdzie narysujesz słońce?”
„Czy pies będzie siedział obok domu czy przed domem?”
Każde z tych pytań wymaga wyboru.
Nie zawsze trzeba dziecku podpowiadać właściwą odpowiedź. W przypadku twórczej zabawy nie ma przecież jednego prawidłowego rozwiązania.
Dziecko może stworzyć niebieskiego psa, fioletowe drzewo albo pomarańczową trawę. Jeśli nie wykonuje zadania edukacyjnego wymagającego konkretnej odpowiedzi, taka swoboda jest częścią twórczego procesu.
Wyobraźnia jest częścią rozwoju poznawczego
Rysowanie nie musi polegać na odwzorowywaniu rzeczywistości.
Dziecko może narysować coś, czego nigdy wcześniej nie widziało.
Może stworzyć dom na księżycu, latający samochód, rodzinę kosmitów, smoka mieszkającego w lesie albo zamek pod wodą.
W takim przypadku dziecko korzysta z wcześniej poznanych elementów i łączy je w nowy sposób.
To ważny aspekt kreatywnego myślenia.
Dziecko może znać samochód i samolot, a następnie narysować pojazd będący połączeniem obu tych rzeczy. Może znać rybę i ptaka, a potem stworzyć fantastyczne zwierzę mające skrzydła i płetwy.
Tego rodzaju twórczość pokazuje, że dziecko nie tylko zapamiętuje informacje, ale również potrafi je przekształcać.
Rysowanie jako ćwiczenie planowania
Własny rysunek wymaga również pewnego rodzaju planowania.
Dziecko może najpierw zdecydować:
„Najpierw narysuję dom, potem drzewo, a na końcu ludzi”.
Starsze dzieci mogą planować jeszcze bardziej skomplikowane prace.
Jeżeli dziecko tworzy obrazek przedstawiający rodzinę na wycieczce, musi zdecydować, gdzie znajdzie się las, gdzie samochód, gdzie ludzie, a gdzie słońce.
To oczywiście nie jest planowanie w takim samym znaczeniu jak u osoby dorosłej. Jest to jednak doświadczenie porządkowania własnego działania.
Dziecko uczy się, że pewien efekt można osiągnąć poprzez wykonanie kilku kolejnych kroków.
Zabawy plastyczne i rozwiązywanie problemów
Tworzenie rysunku bardzo często wiąże się z małymi problemami, które trzeba rozwiązać.
„Nie mam czerwonej kredki”.
„Nie zmieścił mi się cały samochód”.
„Jak narysować drzewo?”
„Co zrobić, żeby dom był większy?”
Dziecko może samo znaleźć rozwiązanie.
Może użyć innego koloru. Może zmienić rozmiar kolejnego elementu. Może wymazać fragment i spróbować ponownie.
To właśnie w takich sytuacjach pojawia się bardzo ważna umiejętność – elastyczność myślenia.
Dziecko zaczyna rozumieć, że niepowodzenie jednego rozwiązania nie oznacza końca zadania.
Rysowanie może rozwijać orientację przestrzenną
Na kartce istnieją różne relacje przestrzenne.
Coś może znajdować się:
- nad czymś,
- pod czymś,
- obok czegoś,
- przed czymś,
- za czymś,
- po lewej stronie,
- po prawej stronie,
- w środku,
- na górze,
- na dole.
Dziecko stopniowo poznaje te zależności również poprzez rysowanie.
Kiedy rodzic mówi:
„Narysuj słońce nad domem”,
dziecko musi przełożyć instrukcję słowną na odpowiednie położenie elementu na kartce.
To połączenie języka, pamięci i orientacji przestrzennej.
Rysowanie z instrukcją
Ciekawym ćwiczeniem jest wspólne rysowanie według prostych poleceń.
Rodzic może powiedzieć:
„Narysuj duże koło”.
„Pod nim narysuj prostokąt”.
„Po lewej stronie dodaj drzewo”.
„Nad domem narysuj słońce”.
Dziecko musi słuchać, zapamiętywać informacje i wykonywać je w odpowiedniej kolejności.
Można stopniowo zwiększać liczbę poleceń.
W ten sposób zabawa może wspierać jednocześnie:
- pamięć słuchową,
- koncentrację,
- rozumienie języka,
- orientację przestrzenną,
- planowanie,
- sprawność manualną.
Pamięć słuchowa również może być ćwiczona podczas rysowania
Zabawy plastyczne nie ograniczają się wyłącznie do pamięci wzrokowej.
Rodzic może opowiedzieć dziecku krótką historię i poprosić je o narysowanie jej najważniejszych elementów.
Przykład:
„W lesie mieszkał mały lis. Pewnego dnia znalazł czerwony balon. Zaniósł go na polanę, gdzie spotkał królika”.
Dziecko może następnie narysować scenę z opowiadania.
Musząc przypomnieć sobie treść, korzysta z pamięci słuchowej oraz wyobraźni.
Starsze dziecko może nawet narysować kilka obrazków przedstawiających kolejne wydarzenia.
Powstaje w ten sposób prosta historyjka obrazkowa.
Rysowanie historyjek rozwija myślenie przyczynowo-skutkowe
Kiedy dziecko tworzy kilka obrazków przedstawiających historię, zaczyna porządkować wydarzenia.
Najpierw coś się wydarzyło.
Potem nastąpiło kolejne zdarzenie.
Na końcu pojawił się rezultat.
Przykładowo:
- chłopiec znajduje nasionko,
- sadzi je w ziemi,
- podlewa,
- wyrasta roślina,
- pojawia się kwiat.
Dziecko może przedstawić tę historię za pomocą kilku ilustracji.
To ciekawa forma zabawy, ponieważ wymaga uporządkowania wydarzeń w określonej kolejności.
Kolory i klasyfikowanie informacji
Kolorowanie może również być wykorzystane do prostych ćwiczeń związanych z klasyfikowaniem.
Rodzic może poprosić:
„Pokoloruj wszystkie owoce na czerwono, a warzywa na zielono”.
Albo:
„Znajdź wszystkie trójkąty i pokoloruj je na niebiesko”.
Dziecko musi rozpoznawać określone cechy i przyporządkowywać elementy do grup.
Takie ćwiczenia można łatwo dostosować do wieku.
Młodsze dziecko może rozpoznawać podstawowe kolory.
Starsze może klasyfikować figury geometryczne, zwierzęta, pojazdy czy przedmioty według określonych cech.
Zabawy plastyczne a rozwój języka
Rysowanie może również stać się pretekstem do rozmowy.
Zamiast tylko powiedzieć:
„Ładny obrazek”,
rodzic może zapytać:
„Co tutaj narysowałeś?”
„Dlaczego wybrałeś ten kolor?”
„Co robi ta postać?”
„Dokąd jedzie ten samochód?”
„Co wydarzy się dalej?”
Takie pytania zachęcają dziecko do opowiadania.
W ten sposób jedna kartka papieru może stać się początkiem dłuższej rozmowy.
Dziecko opisuje swoje pomysły, nadaje nazwy postaciom i wymyśla wydarzenia.
To pokazuje, że aktywność plastyczna może być połączona również z rozwojem komunikacji.
Dlaczego warto pozwolić dziecku popełniać błędy?
Jednym z najważniejszych elementów twórczej zabawy jest możliwość eksperymentowania.
Jeśli dziecko boi się, że każdy błąd spotka się z krytyką, może przestać swobodnie tworzyć.
Dlatego warto unikać ciągłego poprawiania.
Jeżeli dziecko narysuje krzywe koło, nie zawsze trzeba mówić:
„To jest źle”.
Można zapytać:
„Co chciałeś tutaj narysować?”
Być może dziecko wcale nie chciało stworzyć idealnego koła.
W twórczości dziecięcej proces jest często ważniejszy niż końcowy rezultat.
Czy kolorowanie jest lepsze od samodzielnego rysowania?
Nie ma potrzeby wybierania jednej aktywności.
Kolorowanki mają swoje zalety. Dają dziecku gotowy kontur, dzięki czemu może skupić się na kolorach, precyzji ruchów i obserwowaniu szczegółów.
Samodzielne rysowanie daje natomiast większą swobodę twórczą.
Warto więc łączyć obie formy.
Jednego dnia dziecko może kolorować gotowy obrazek.
Następnego może stworzyć własny rysunek.
Innym razem może dostać tylko kilka prostych kształtów i wymyślić, co z nich powstanie.
Różnorodność jest tutaj znacznie ciekawsza niż stosowanie jednego rodzaju ćwiczenia.
Jak rodzic może wspierać rozwój poznawczy podczas rysowania?
Rodzic nie musi być nauczycielem plastyki.
Najważniejsze jest stworzenie dziecku odpowiednich warunków.
Warto:
- zapewnić dostęp do papieru i bezpiecznych materiałów,
- pozwalać dziecku wybierać kolory,
- zadawać pytania dotyczące rysunku,
- zachęcać do opowiadania o własnej pracy,
- proponować różne rodzaje aktywności,
- nie porównywać dziecka z innymi,
- nie wymagać perfekcyjnego wykonania,
- doceniać wysiłek i samodzielność,
- pozwalać eksperymentować.
Dobrze jest również nie przejmować kontroli nad rysunkiem.
Jeżeli dziecko prosi rodzica o narysowanie czegoś, można oczywiście pomóc. Warto jednak zachęcać je także do samodzielnych prób.
Czy dorosły powinien pokazywać dziecku, jak rysować?
Tak, ale z umiarem.
Pokazywanie różnych technik może być bardzo wartościowe. Problem pojawia się wtedy, gdy każda praca dziecka zaczyna być kopiowaniem pracy dorosłego.
Dziecko powinno mieć możliwość stworzenia czegoś po swojemu.
Można więc powiedzieć:
„Pokażę ci, jak można narysować drzewo”.
A później:
„A teraz spróbuj zrobić własne drzewo”.
Takie podejście pozwala połączyć naukę techniki z kreatywnością.
Rysowanie jako alternatywa dla czasu przed ekranem
Współczesne dzieci mają dostęp do ogromnej liczby urządzeń elektronicznych. Telefon, tablet, komputer i telewizor mogą być źródłem rozrywki i wiedzy, ale warto również zapewniać dziecku inne rodzaje aktywności.
Rysowanie nie wymaga skomplikowanej technologii.
Kartka i kredki mogą być dostępne niemal zawsze.
Co więcej, podczas tworzenia dziecko samo decyduje, co pojawi się na papierze. Nie otrzymuje gotowej animacji czy gry, ale aktywnie coś tworzy.
Nie chodzi oczywiście o całkowite wyeliminowanie ekranów. Znacznie bardziej praktyczne jest zachowanie równowagi między różnymi rodzajami aktywności.
Wspólne rysowanie może być okazją do rozmowy
Zabawa plastyczna może również wzmacniać relację dziecka z rodzicem.
Wspólne siedzenie przy stole, wybieranie kolorów i tworzenie obrazków daje okazję do rozmowy.
Można rozmawiać o tym, co dziecko narysowało, ale również o jego codziennych przeżyciach.
Czasami dziecko podczas swobodnej zabawy mówi o rzeczach, o których trudno byłoby mu opowiedzieć podczas formalnej rozmowy.
Dlatego wspólne rysowanie może być nie tylko aktywnością edukacyjną, ale również przyjemnym sposobem spędzania czasu razem.
Jak często organizować zabawy plastyczne?
Nie istnieje jedna idealna częstotliwość.
Nie trzeba codziennie organizować godzinnych zajęć.
Znacznie lepiej sprawdzają się krótsze, regularne aktywności.
Kilka–kilkanaście minut może wystarczyć, szczególnie w przypadku młodszych dzieci.
Starsze dziecko może samo spędzać przy rysowaniu znacznie więcej czasu, jeśli aktywność naprawdę je interesuje.
Najważniejsze jest obserwowanie dziecka.
Jeśli jest zmęczone, znudzone albo sfrustrowane, lepiej zrobić przerwę.
Jak dostosować zabawy do wieku dziecka?
Dzieci rozwijają się w różnym tempie, dlatego podział według wieku powinien być traktowany orientacyjnie.
Małe dzieci
Najlepiej sprawdzają się duże kartki, grube kredki i proste zadania.
Można proponować:
- rysowanie kresek,
- kół,
- kropek,
- prostych kształtów,
- kolorowanie dużych powierzchni.
Przedszkolaki
Można stopniowo wprowadzać bardziej szczegółowe obrazki.
Dobrym pomysłem są:
- kolorowanie,
- rysowanie postaci,
- tworzenie prostych historyjek,
- łączenie punktów,
- rysowanie według instrukcji,
- zabawy w rozpoznawanie kształtów i kolorów.
Starsze dzieci
Można zaproponować:
- komiksy,
- mapy,
- ilustracje do opowiadań,
- rysunki z pamięci,
- projekty przestrzenne,
- tworzenie własnych historii obrazkowych.
Nie chodzi o stworzenie małego artysty
To bardzo ważne.
Celem zabaw plastycznych nie musi być rozwijanie przyszłego malarza czy ilustratora.
Dziecko może nigdy nie zostać zawodowym artystą.
Korzyści z twórczej aktywności są jednak znacznie szersze.
Rysowanie może być okazją do ćwiczenia koncentracji, pamięci, planowania, koordynacji ruchowej, rozpoznawania kształtów, komunikacji i samodzielnego podejmowania decyzji.
Dlatego warto traktować rysowanie przede wszystkim jako jedną z wielu naturalnych form zabawy i poznawania świata.
Najważniejszy jest proces, nie idealny obrazek
Rodzice czasami patrzą na dziecięcy rysunek przede wszystkim przez pryzmat efektu końcowego.
Tymczasem dla rozwoju dziecka znacznie ważniejsze może być to, co wydarzyło się podczas tworzenia.
Dziecko obserwowało.
Zapamiętywało.
Wybierało.
Planowało.
Próbowało.
Poprawiało.
Eksperymentowało.
Opowiadało.
To właśnie te procesy sprawiają, że zwykła kartka papieru może stać się narzędziem bardzo różnorodnej aktywności poznawczej.
Podsumowanie
Zabawy plastyczne mogą stanowić wartościowe wsparcie rozwoju dziecka. Rysowanie, kolorowanie, malowanie i tworzenie własnych obrazków angażują wiele umiejętności jednocześnie. Dziecko może podczas nich ćwiczyć pamięć wzrokową i słuchową, koncentrację, spostrzegawczość, orientację przestrzenną, planowanie, podejmowanie decyzji oraz kreatywne rozwiązywanie problemów.
Szczególnie wartościowe jest łączenie różnych rodzajów aktywności. Raz warto zaproponować dziecku kolorowankę, innym razem samodzielne rysowanie, a jeszcze innym stworzenie obrazkowej historii na podstawie opowiadania.
Nie trzeba przy tym organizować skomplikowanych zajęć. Dziecięcy rozwój nie zawsze potrzebuje drogich zabawek i specjalistycznych materiałów. Czasami wystarczy kilka kredek, kartka papieru i dorosły, który znajdzie chwilę na wspólną zabawę.
Najważniejsze jest stworzenie dziecku przestrzeni do samodzielnego działania. Zamiast oceniać, czy obrazek jest piękny, warto zapytać, co przedstawia, dlaczego dziecko wybrało określone kolory i jaką historię opowiada jego rysunek.
Wtedy zwykłe rysowanie staje się czymś więcej niż tylko zabawą. Staje się okazją do obserwowania świata, przypominania sobie różnych doświadczeń, tworzenia nowych pomysłów i rozwijania wielu umiejętności, które przydają się dziecku również poza kartką papieru.